در بسیاری از نقاط ایران، از شمال تا جنوب و از روستاهای کوهستانی تا مناطق کویری، زندگی مردم بر پایه نوعی تعادل طبیعی با محیط شکل گرفته بود؛ تعادلی که امروز جهان آن را با نامهایی مانند «اقتصاد چرخشی» و «توسعه پایدار» معرفی میکند. اما برای مردم آن روزگار، این مفاهیم نه اصطلاحات دانشگاهی بودند و نه پروژههای بینالمللی؛ بلکه بخشی طبیعی از زندگی روزمره محسوب میشدند.
در آن سبک زندگی، تقریباً چیزی به نام «زباله» وجود نداشت، زیرا هر چیز، کاربرد بعدی خود را داشت. مواد غذایی، پوشاک، ابزارها و حتی ضایعات کشاورزی، بارها و بارها وارد چرخه استفاده میشدند. انسان، طبیعت و معیشت در امتداد یکدیگر تعریف میشدند، نه در تقابل با هم.
برای درک این فرهنگ، کافی است به صحنههایی ساده از زندگی گذشته ایرانیان نگاه کنیم.
در بسیاری از خانههای روستایی، باقیمانده غذا دور ریخته نمیشد؛ خوراک دام و طیور میشد و دوباره به تولید گوشت، شیر و تخممرغ بازمیگشت.
کاه و کلش مزارع یا خوراک دام بود یا به کود طبیعی تبدیل میشد و دوباره به خاک بازمیگشت.
لباسهای کهنه پایان عمر نداشتند؛ تبدیل به دستمال، زیرانداز، روانداز یا پرکننده تشک و بالش میشدند.
شاخههای خشک درختان و چوبهای فرسوده، سوخت اجاقها بودند و خاکستر همان اجاقها در شستوشو و نظافت کاربرد داشت.
در بسیاری از مناطق کشور، حتی پوست، پشم و الیاف طبیعی حیوانات نیز به محصولات جدید تبدیل میشدند.
پشت این رفتارهای ساده، یک منطق عمیق وجود داشت:
«استفاده حداکثری از منابع و بازگرداندن آنها به چرخه زندگی.»
اما امروز، فاصلهای جدی میان آن فرهنگ و سبک زندگی فعلی ایجاد شده است.
انباشت زباله، مصرفگرایی، استفاده گسترده از محصولات یکبار مصرف، فشار بر منابع آب، آلودگی خاک و هوا و افزایش تولید پسماند، بخشی از واقعیت امروز ایران است.
ما فقط ابزارها را تغییر ندادهایم؛
نوع نگاهمان به مصرف و طبیعت را نیز تغییر دادهایم.
فرهنگ محیطزیستی سنتی ایران، مجموعهای پراکنده از عادتها نبود؛ یک «سیستم یکپارچه» بود که در آن، اقتصاد خانواده، معیشت، طبیعت و احترام به منابع، در کنار هم معنا پیدا میکردند. این فرهنگ امروز میتواند بهعنوان یک سرمایه دانشی ارزشمند بازخوانی شود؛ سرمایهای که اگر بهدرستی بازطراحی گردد، میتواند بخشی از راهحل بحرانهای زیستمحیطی کشور باشد.
البته بازگشت کامل به گذشته ممکن نیست و جهان امروز، نیازها و پیچیدگیهای متفاوتی دارد. اما آنچه اهمیت دارد، «منطق» آن فرهنگ است، نه تکرار دقیق همان سبک زندگی.
امروز میتوان همان نگاه را با ابزارهای نوین ترکیب کرد:
استفاده سنتی از فضولات دامی، اکنون میتواند به تولید بیوگاز و انرژی پاک تبدیل شود.
فرهنگ استفاده چندباره از مواد، میتواند در طراحی محصولات بادوام و قابل بازیافت بازتعریف شود.
الگوی مصرف حداقلی و احترام به منابع، میتواند به کاهش چشمگیر تولید زباله منجر شود.
شیوههای بومی مدیریت آب در مناطق مختلف ایران، میتوانند الهامبخش سیاستهای جدید مدیریت منابع آبی باشند.
در واقع، ما به یک «ترجمه هوشمندانه» نیاز داریم؛
ترجمهای که در آن، دانش بومی با فناوری و سیاستگذاری مدرن پیوند بخورد.
امروز جهان به دنبال همین الگوهاست. سازمانها و نهادهای بینالمللی از کاهش پسماند، استفاده مجدد از منابع و بازگشت به چرخه طبیعت سخن میگویند؛ مفاهیمی که بخشهایی از آنها در فرهنگ سنتی ایران، سالها جریان داشته است.
تفاوت در اینجاست که:
برای بسیاری از کشورها، این یک «هدف آینده» است؛ اما برای ما، زمانی بخشی از «واقعیت زندگی» بوده است.
بازآفرینی فرهنگ محیطزیستی ایران، یک پروژه نوستالژیک نیست؛ یک ضرورت ملی است.
اگر بتوانیم آن نگاه ساده اما عمیق را دوباره زنده کنیم – اینبار با دانش، فناوری و زیرساختهای امروز – میتوانیم بخشی از بحرانهای فعلی را مدیریت کرده و الگویی تازه برای توسعه پایدار ارائه دهیم.
هیچ بازآفرینیای بدون آموزش و تغییر در آگاهی عمومی ممکن نیست. نسلی که در فضای مصرفگرایی رشد کرده، نیازمند بازتعریف مفهوم «مصرف»، «منابع» و «مسئولیت اجتماعی» است. رسانهها، نظام آموزشی و نهادهای فرهنگی، نقش کلیدی در این مسیر دارند.
باید روایت ایران تغییر کند: «از کشوری درگیر بحران آب، پسماند و آلودگی، به کشوری که از دل فرهنگ و تمدن خود، راهحلهای پایدار استخراج میکند».
در کنار فرهنگسازی، سیاستگذاری نیز نقش تعیینکننده دارد. بدون حمایت ساختاری، حتی بهترین ایدهها هم به نتیجه نمیرسند. بازآفرینی فرهنگ محیطزیستی ایران نیازمند سیاستهایی است که:
از کسبوکارهای محلی و پایدار حمایت کنند
تولید پسماند را از مبدا کاهش دهند
زیرساختهای بازیافت و استفاده مجدد را توسعه دهند
مدیریت هوشمند منابع آب و انرژی را تقویت کنند
و مهمتر از همه، مشارکت مردم را بهعنوان یک اصل اساسی بپذیرند
ایران هنوز ظرفیت این تحول را دارد. هنوز میتوان الگویی ساخت که نهتنها بخشی از مشکلات داخلی را کاهش دهد، بلکه در سطح منطقهای و حتی جهانی بهعنوان نمونهای موفق مطرح شود.
بازآفرینی هوشمندانه یعنی استفاده از گذشته برای ساختن آیندهای متفاوت؛ آیندهای که در آن، توسعه و محیطزیست در تضاد با یکدیگر نیستند، بلکه در امتداد هم قرار دارند.
و شاید، همهچیز از همین درک ساده آغاز شود: اینکه «زباله»، همیشه زباله نبوده است.
* عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیط زیست