سجاد قاضی: خوشبختانه در بین هجوم شبکه های ماهواره ای و رسانه های پر زرق و برق خارجی و از سوی دیگر تعدد شبکه های رسانه ملی ، حال اگر یک برنامه بیاید و جمع کثیری از مخاطبان و به خصوص جوانان را به سمت خود بکشاند به واقع هنر کرده است.
چندی پیش مطلبی را می خواندم که نویسنده در یکی از سایتهای خبری با تیتر «استیج» یا «شب کوک»؟ مساله این است! در خصوص یکی از برنامه های پرطرفدار رسانه داخلی زبان به انتقاد گشوده بود.
خوشبختانه در بین هجوم شبکه های ماهواره ای و رسانه های پر زرق و برق خارجی و از سوی دیگر تعدد شبکه های رسانه ملی ، حال اگر یک برنامه بیاید و جمع کثیری از مخاطبان و به خصوص جوانان را به سمت خود بکشاند به واقع هنر کرده است.
برنامه شب کوک علیرغم اینکه یک برنامه تقلیدی محسوب می شود اما در جای خود قابل تقدیر است.
اما قبل از اینکه وارد بجث اصلی شوم گریزی می زنم به کتاب جامعه شناسی خودمانی اثر حسن نراقی.
این کتاب همچنان که از عنوانش هم بر می آید حکایتگر دردهای خودمان با خودمان است.
نویسنده معتقد است برای معالجه ی درد ابتدا باید از بیماربودن خود آگاه شویم و به آنان اعتراف کنیم وسپس برای علاج و اصلاح آن اقدام کنیم. پس براین اساس فقط به بیان دردها و عقب ماندگی ها گاه با ریشه ی تاریخی و چند بیت شعرو برمحور شعار«ازماست که برماست»پرادخته و درمان را به عهده ی خودمان گذاشته است.
در یک بخش از این کتاب با عنوان ایرانیان و توهم دائمی توطئه اینگونه می نویسد:
این داستان توهم توطئه، خوشبختانه از آن مقوله هایی است که این اواخر، اگر نه به اندازه کافی، ولی بهرحال درباره اش سخن هایی گفته شده است و هیچ ربطی به وجود، یا عدم وجود توطئه ندارد. بحث بر سر توهم آن است.توهم وجود دائمی آن، اعم از شخصی ، اجتماعی، کشوری و حکومتی.
والا تا دنیا دنیا بوده هم برای آدمها و هم برای جوامع و هم برای کشورها توطئه های تهدید کننده وجود داشته و پدیده ی ناشناخته و جدیدی نیست.
از توطئه و توطئه گر هم، کم ضربه نخورده ایم. منتها من منظورم این است که منِ ایرانی، به دلایل خیلی زیاد از جمله ترس ، احتیاط و یا کم کاری و به هر حال در نتیجه ترس از عدم موفقیت علاقمندم آن چنان دشمن بزرگی برای خود فرض کنم و آن چنان خود را در برابرش زبون و ناچیز جلوه دهم که این عدم موفقیتم توجیه قانع کننده ای داشته باشدکه اگر من موفق نشدم از ضعف من نبوده بلکه از قدرت بیش از اندازه طرف مقابل بوده است.
در ابتدای آن مقاله آمده بود:
زمان آن رسیده تا از خود بپرسیم حاصل ترویج موسیقی از نوع « شب کوک » چیست ؟ قرار است از دل این برنامه ها چند شجریان ، شهرام ناظری یا افتخاری و …. درآید؟ جایگاه موسیقی در رسانه ملی ما کجاست و چه تناسبی با اهداف « شب کوک » دارد؟
در پاسخ به این منتقدان باید گفت براستی مگر شجریان ها و ناظریان ها و سایر اساتید برجسته موسیقی ایران در چنین فضای رسانه ای پرورش یافته بودند که خود را مدعی آنان می دانید؟آن اساتید برجسته و تکرار نشدنی در زمانی رشد و ظهور یا فتند که موسیقی فاخر ایرانی دارای ارزش و اعتبار بود اما در فضای حاکم و رسانه ای امروز چطور؟
حتی نمی توانیم ساز اصیل سنتی را در قاب تصویر بگنجانیم و باید به دنبال یک درخت یا بوته گل باشیم.
سایت خبری تابناک در ۲۷آذرسال ۹۲به نقل از علی جنتی وزیر محترم وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی کشور نقل کرد:
علی جنتی سه شنبه در مراسم روز پژوهش که در پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات برگزار شد، گفت: «جامعه ما به تدریج دچار سقوط اخلاقی میشود و بسیاری از ارزشهای مهم جامعه اسلامی به سوی کمرنگ شدن میرود. در گذشته برخی اقدامات در کشور انجام میشد که امروز خندهدار به نظر میرسد. کاری نکنیم که پنج سال دیگر به کارهای خود بخندیم… ضریب استفاده از ماهواره ۷۱درصد مردم تهران را شامل میشود. رسیدگی به این موضوع ضرورت عرصه علم و فناوری روز است که باید ببینیم با آسیبهای این شبکهها چگونه مقابله کنیم.
لطفا کمی صادقانه و منصفانه به قضیه نگاه کنیم.
خیلی از برنامه های کنونی که در شبکه های مختلف داخلی ساخته می شود تقلیدی است و این موضوع تازگی ندارد اما چیزی که حائز اهمیت است نحوه تهیه خوراک رسانه ای درست ، با محتوا و در نهایت جذب و هدایت افکار عمومی است.
اینکه طوری جذاب ارایه شود تا مخاطب خود انتخاب نماید.زیرا ما هیچوقت نمی توانیم مخاطب را در شرایط باید یا نباید قرار دهیم و به او بگوییم که تو قدرت تشخیص نداری!
کسی نیست که در عرصه رسانه فعالیت کند و با نظریه مارشال مک لوهان جامعه شناس و نظریه پرداز رسانه آشنا نباشد اما به اختصار یادآور می شوم:
از دیدگاه مک لوهان دنیای امروز یک دنیای الکترونیکی است و رسانه های الکترونیکی با گسترش خود فاصله های زمانی و مکانی موجود میان انسانها را از بین برده اند . به عبارتی دقیق تر وسایل ارتباط جمعی جدید مانند تلویزیون ، رادیو ، مطبوعات ، اینترنت و … شیوه های زندگی بشری را تحت تاثیر خود قرار داده و متحول نموده و به گونه ای جهان کنونی را به یک دهکده ی کوچک تبدیل کرده اند .
مک لوهان این دهکده ی کوچک را دهکده جهانی می نامد که در آن افکار و اعمال جوامع از یک دیگر پنهان نمی باشند و در عین حال تاریخ شاهد به منصه ظهور رسیدن یک نوع جدید از فردگرایی انسانی است .
ازدیدگاه وی دردهکده جهانی هرگونه اتفاقی که دریک نقطه می افتد قابل تسری و تعمیم به دیگر نقاط دهکده است . چرا که فرایند تبادل اطلاعات ، علوم و اندیشه با سرعت قابل ملاحظه ای درجریان است . بنابرآن چه که تا کنون گفته شد جهانی سازی را می توان این گونه تعریف کرد :
جهانی سازی در واقع عبارت است از فرایند فشردگی فزاینده زمان و مکان که مردم دنیا به واسطه آنها و به صورت آگاهانه در جامعه جهانی ادغام می شوند .
به بیان دیگر جهانی شدن معطوف به فرایندی است که در جریان آن فرد و جامعه در گستره ی جهانی با یکدیگر پیوند می خورند .
حال بیاییم از زاویه دیگر ی به قضیه بنگریم.چرا از خود این سوال را نمی کنیم که علت گرایش جوانان به شرکت در چنین مسابقاتی چیست؟
شما را ارجاع میدهم به مقاله ای با عنوان جوانان و موسیقی پاپ(بررسی جامعه شناختی عوامل اجتماعی- فرهنگی مرتبط با گرایش دانشجویان دانشگاه تربیت معلم به موسیقی پاپ) که در نشریه مسایل اجتماعی ایران دانشگاه خوارزمی که در تابستان۱۳۹۰ انتشار یافت:
در توزیع فراوانی متغیر وابسته گرایش به موسیقی پاپ نیز ۳۰ درصد از افراد دارای گرایش کم به موسیقی پاپ، ۷۴ درصد دارای گرایش متوسط و ۲۳ درصد دارای گرایش زیاد به موسیقی پاپ بودند، که این مؤید فرضیه رابطه متغیر سرمایه فرهنگی با گرایش به موسیقی پاپ است. همانطور که بوردیو (جامعهشناس و مردمشناس سرشناس فرانسوی) تصریح کرده است، ذائقه ها و سلیقه ها جزئی از سرمایه فرهنگی تلقی میشوند که در عرصه های فرهنگی زندگی افراد، مانند تمایلات فرهنگی و انتخاب محصولات فرهنگی، تأثیرگذار است. از آن جا که گرایش به موسیقی نیز به نحوی زیرمجموعه ای از تمایلات فرهنگی است، میتوان انتظار داشت که سرمایه فرهنگی بر تمایل افراد به موسیقی پاپ تأثیرگذار باشد. با این حال، بایستی توجه داشت که این یافته نشان می دهد این رابطه در عین معنی دار بودن ضعیف است که احتمالاً دلیل این امر عامه پسند بودن این نوع موسیقی و رواج و محبوبیت آن در میان جوانان با میزان سرمایه فرهنگی نه چندان زیاد است.
اگرچه ظلمی که در حق موسیقی سنتی و فاخر ایرانی طی چند سال اخیر شد بر کسی پوشیده نیست.
بنابراین نمی توان این موضوع را کتمان کرد که میل به موسیقی پاپ در بین جوانان کم است.زیرا متن ترانه ها و شعرها با حال و هوای جوان امروزی نزدیک تر است و ارتباط بهتری می تواند برقرار کند.
پس چرا نیاییم از این اطلاعات و آمارها استفاده درست تری کنیم و کمک کنیم تا این جریان درست هدایت شود.
البته نباید انتظار داشت که یک شبکه سراسری ملی همانند شبکه نسیم بیاید و در سطح یک شبکه استانی برنامه بسازد.
اگرچه برنامه های استانی ما خود جای بحث دارد و پارادوکس ها بسیار زیادی در ساخت این برنامه ها دیده می شود.
به نوعی می خواهیم آشی بپیزیم که همگان از آن استفاده کنند و چنین چیزی در فضای رقابتی رسانه امروز محال ممکن است.
اصلا خروجی کار را بر چه مبنایی باید اندازه گرفت؟ ارسال پیامکهای مردمی؟ تاثیر گذاری برنامه ها را بر چه مبنایی باید سنجید؟
بنابراین ساخت برنامه هایی همچون شب کوک جزیی از واقعیت جامعه است چون مخاطب چنین چیزی را می خواهد.اما باید این مسیر درست هدایت شود و در لا به لای چنین برنامه هایی با حضور چهره های شاخص موسیقی ایرانی به معرفی درست موسیقی، شعر و ترانه و… پرداخت.
کارهای ارزشمندی که شبکه های مختلف سیما همچون برنامه “دستان” از شبکه آموزش و سایر برنامه هایی چون “دلنوازان”، “آوای ایرانی” و … انجام داده اند و هرچند باید بیشتر مورد توجه و اهتمام قرار گیرد.
اگر قرار باشد مخاطب برنامه ما، جوانان باشند بنابراین باید تعریف درست و دقیقی از جوان امروزی داشت تا بتوانیم متناسب با این تعاریف خوراک رسانه ای درستی در اختیارش قرار داد و به تبع آن شناخت دقیقی از سایر مخاطبان.
پیامبر اسلام با بیان حکیمانه ای به این دوره از زندگی نوجوان اشاره می کنند و می فرمایند: «اَلْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سنین وَ عَبْدٌ سَبْعَ سنین وَ وَزیرٌ سَبْعَ سنین.» کودک هفت سال اول، سیّد و فرمان رواست. او را آزاد بگذارید تا استقلال در عمل پیدا کند. در هفت سال دوم، آمادگی خاصی برای الگوپذیری دارد; چه اینکه هنوز در مرحله دیگر پیروی قرار دارد و الگوپذیر است. از این رو، سعی کنید در این دوره، الگوهای مناسبی در اختیارش قرار دهید و محیط تعلیم و تربیت او را هرچه بیشتر غنی و اصلاح کنید تا از طریق مشاهده الگوهای مفید و جذّاب، رشد کند. اما در مورد دوره نوجوانی می فرماید: «وزیرٌ سبع سنین»; یعنی دوره «پیروی دیگران بودن» او سپری شده و با آغاز نوجوانی، دوره دست یابی به هویّت خویشتن آغاز شده است. او را آزاد بگذارید تا خود انتخاب کند و حتی در مورد مسائل گوناگون زندگی با او مشورت کنید و از او نظرخواه باشید.
بحارالانوار، ج ۳۳، ص ۱۱۴٫
جوان و نوجوان امروزی با طوفان های فراوانی روبرو است و فهم یکسانی از جامعه و محیط پیرامونی خویش، حتی با همسالان ندارد. هر جوانی به دنبال معنا و درک حقیقت و کشف حوادث گذشته و آینده است. جوان ایرانی ما، دارای ظرفیتها و استعدادهای شگرفی است. در کنار این امکانات، پشتوانه تجارب گذشتگان را نیز پیش روی خویش دارد. اما برای دستیابی به آمال و آرزوهای خود با موانع فراوانی روبرو است و بعضاً رگه هایی از ناامیدی جسم و جان او را احاطه می کند.
زیاده طلبی، توقعات بیش از وسع، ناپختگی، انتظارات برآورده نشده، ناکامیهای احتمالی از بزرگترین شاخصههای تهدید کننده جوان است. او دائماً به فکر استقلال رأی و اندیشه خویش تلاش می کند.جوان امروزی دوست دارد که دیده شود و مورد توجه قرار بگیرد.
براستی اگر جوان امروزی در یکی از زمینه های ورزشی، بازیگری و خوانندگی که بیشترین مخاطب را دارد بخواهد استعدادش را بروز دهد باید چکار کند؟ از کجا شروع کند؟
لابد می گویید از آموزشگاه ها و…
اما باید صادقانه پاسخ داد با توجه لابی ها و پیشنهادهای شرم آوری که در عرصه ورزش و هنر و رسانه وجود دارد، در چنین شرایطی امکان بروز استعداد یک جوان چند درصد است؟
پاسخ این سوال را می توان از جوانان مستعدی پرسید که به دلیل نداشتن توان مالی زیاد و یا لابی های قوی، عطایش را به لقایش بخشیده اند.
به همین دلیل است اگر کمی دقت کنیم همیشه برنامه هایی مثل آقای گزارشگر(در حوزه ورزش)، سوپر استار (در حوزه بازیگری) و شب کوک(در حوزه خوانندگی ) فرصت مناسبی است برای دیده شدن.فرصتی است برای بروز استعداد و علاقه درونی خویش.
از سویی باید پذیرفت شادی و نشاط ماده اصلی تغییر، تحول و تکامل انسان است. وقتی به یک جامعه نشاط تزریق می شود، در پی آن فعالیت های روزمره با رویکردهای مختلف اجتماعی، با رونقی دو چندان پی گرفته شده، بخش قابل توجهی از بروز آسیب های نسل جوان بویژه گرایش به انحرافات کاسته می شود، چرا که به اعتقاد بسیاری از روانشناسان، گرایش به این مواد ناشی از تمایل جوان و نوجوان به کسب شادی های کاذب است. به این ترتیب جامعه با نشاط جامعه ای است که در بستر شادی و نشاط در اجتماع، استعدادهای افراد آن در زمینه های مختلف شکوفا گردیده و رفاه و امنیت را برای آحاد آن جامعه به ارمغان آورد . برنامه خندوانه نمونه بارز یک کار خلاقانه و شاد است که توانست جایگاه بسیار خوبی را در میان مخاطبان خود بدست آورد.
بنابراین اگر تعریف درستی از جامعه مخاطب خود داشته باشیم، قبل از شروع هر کار ، با داشتن اتاق فکری خلاق و استفاده از کارهای پژوهشی و تجزیه و تحلیل آمارها می توان با در نظر گرفتن بودجه مناسب، ساخت برنامه های هدفمند و خلاقانه، به جذب مخاطب بیشتری بپردازیم و دیگر نگرانی از بابت انتخاب آنتن و شبکه توسط مخاطب نداشته باشیم. در غیر اینصورت جز انتقاد کردن و یا ساخت برنامه های ابلاغی و تکلیفی چاره ای نخواهد بود.
بیاییم به جای حذف همدیگر به دنبال حفظ و تقویت یکدیگر باشیم.
سجادقاضی؛ کارشناس روابط عمومی-رسانه و مدرس ارتباطات
۰۹۱۱۱۳۹۷۳۲۰