سپهر کرمی اظهار کرد: دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد نرخ باروری کل کشور به ۱.۳۵ رسیده است، در حالی که برای جایگزینی نسلها حداقل به نرخ ۲.۱ نیاز داریم. این شکاف نشاندهنده آن است که صرف تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در سال ۱۴۰۰ و اصلاحیههای بعدی آن، بدون توجه به ابعاد فرهنگی و مسائل کمتر دیده شده، نمیتواند به تنهایی پاسخگوی چالش پیش رو باشد.
پژوهشگر خانواده و جمعیت ادامه داد: در قانون جوانی جمعیت، تنها یک ماده به موضوع فرهنگسازی اختصاص یافته و آن هم بهصورت کلی و بدون مکانیزم اجرایی مشخص بیان شده است؛ این موضوع یکی از نمونههای بارز غفلت از بُعد فرهنگی در سیاستگذاری است.
وی خاطر نشان کرد: یکی از بزرگترین خلأهای موجود، عدم همراستایی سیاستهای فرهنگی با اهداف جوانی جمعیت است. زمانی که در رسانه ملی و فضای عمومی، الگوی خانواده تکفرزند یا بدون فرزند بهعنوان سبک زندگی مدرن ترویج میشود، نمیتوان انتظار داشت که صرف پرداخت وام یا کمک هزینه، نگرشها را تغییر دهد.
به گفته کرمی، مطالعهای در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام شد، نشان داد که ۷۳ درصد از محتوای سریالهای تلویزیونی پرمخاطب، خانوادههای تکفرزند یا بدون فرزند را به تصویر کشیدهاند و تنها ۱۲ درصد از آثار، خانوادههای سه فرزند و بیشتر را با تصویری مثبت نشان دادهاند.
پژوهشگر خانواده و جمعیت با اشاره به نقش فضای مجازی، اظهار کرد: بر اساس گزارش مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) در سال ۱۴۰۴، بیش از ۸۵ درصد از جوانان ۲۰ تا ۳۵ سال، بیش از ۴ ساعت در روز در فضای مجازی حضور دارند؛ در این فضا، محتواهای ضدفرزندآوری با عناوینی مانند «آزادی انتخاب»، «زندگی بدون دغدغه» و «مادر نشدن، انتخاب هوشمندانه» بهصورت گسترده تولید و پخش میشود.
این پژوهشگر خانواده و جمعیت تأکید کرد: در حالی که قانون جوانی جمعیت هیچ مکانیزم مشخصی برای مقابله یا تولید محتوای مثبت در فضای مجازی پیشبینی نکرده، آمارها نشان میدهد که جوانان ۸۰ درصد از اطلاعات خود درباره فرزندآوری و خانواده را از فضای مجازی کسب میکنند، نه از رسانه ملی یا مراکز مشاوره. این موضوع یک خلأ جدی است که نیازمند تدوین سیاستهای فرهنگی هدفمند، تولید محتوای جذاب و علمی و همکاری با اینفلوئنسرها و تولیدکنندگان محتوای مثبت است زیرا نمیتوان با رویکرد سنتی تبلیغاتی، در فضای مجازی موفق بود.
فقط ۳ درصد محتوای کتابهای درسی به موضع جمعیت اختصاص دارد
کرمی با بیان اینکه نظام آموزشی کشور نقش کلیدی در فرهنگسازی دارد، گفت: متأسفانه در کتب درسی و برنامههای آموزشی، موضوع خانواده، فرزندآوری و اهمیت آن برای جامعه بهصورت جدی و علمی مطرح نمیشود. بررسی محتوای کتب درسی دوره متوسطه نشان میدهد که کمتر از ۳ درصد از محتوا به موضوعات خانواده و جمعیت اختصاص دارد و آن هم عمدتاً در قالب مباحث زیستشناسی صرف، بدون توجه به ابعاد اجتماعی و فرهنگی است.
به گفته این پژوهشگر، در کشورهایی مانند فرانسه و ژاپن که با چالشهای مشابه جمعیتی مواجهاند، دورههای آموزش مهارتهای خانوادگی، والدینی و آمادگی برای زندگی مشترک از دوران دبیرستان آغاز میشود و بخشی از برنامه رسمی آموزشی است.
وی اضافه کرد: نیاز داریم که از پایه هفتم تا دوازدهم، درس «آمادگی برای زندگی خانوادگی» را بهصورت جدی و کاربردی در برنامه درسی بگنجانیم؛ این درس باید شامل مهارتهای ارتباطی، مدیریت مالی خانواده، روانشناسی فرزندپروری، و آشنایی با اهمیت جمعیت برای توسعه ملی باشد.
کرمی با اشاره به نقش دانشگاهها در فرهنگسازی، اظهار کرد: یکی از ابعاد کاملاً نادیدهگرفتهشده در قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده، بحث دانشجویان و فضای دانشگاهی است، بر اساس آمار وزارت علوم، در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵، بیش از ۳.۳ میلیون نفر در دانشگاهها مشغول به تحصیل هستند که بخش قابل توجهی از آنها در سنین ازدواج و فرزندآوری قرار دارند.
این پژوهشگر حوزه جمعیت و خانواده ادامه داد: در حالی که قانون، تسهیلاتی برای دانشجویان متأهل پیشبینی کرده است اما هیچ سیاست فرهنگی مشخصی برای عادیسازی ازدواج و فرزندآوری در دوران تحصیل وجود ندارد، فرهنگ غالب در دانشگاهها این است که دانشجو باید تمرکزش را روی تحصیل بگذارد و ازدواج و فرزند را به بعد از فارغالتحصیلی موکول کند.
وی با بیان اینکه این فرهنگ منجر به افزایش سن ازدواج و در نتیجه کاهش باروری میشود، افزود: آمارهای سازمان ثبت احوال نشان میدهد که میانگین سن ازدواج زنان در سال ۱۴۰۳ به ۲۵.۲ سال و مردان به ۲۸.۷ سال رسیده است، در حالی که این اعداد در سال ۱۳۹۵ بهترتیب ۲۳.۴ و ۲۶.۹ سال بوده است.
۴۷ درصد مدیران ترجیح میدهند زنان بدون فرزند یا با یک فرزند را استخدام کنند
این پژوهشگر خانواده و جمعیت با تأکید بر اینکه یکی از مهمترین ابعاد نادیدهگرفتهشده، تعارض میان اشتغال زنان و فرزندآوری است، گفت: قانون جوانی جمعیت مرخصی زایمان را افزایش داده و برخی تسهیلات را برای مادران شاغل پیشبینی کرده، اما ساختار بازار کار و فرهنگ سازمانی را نادیده گرفته است.
به گفته وی، نتایج پیمایش نیروی کار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد که نرخ مشارکت اقتصادی زنان ۱۵.۸ درصد است و در میان زنان شاغل، ۶۲ درصد بیان میکنند که فرزندآوری بیش از یک یا دو فرزند با شغل آنها سازگار نیست.
کرمی خاطر نشان کرد: مشکل اینجاست که فرهنگ سازمانی هنوز مادران شاغل را بهعنوان کارکنان کمتر متعهد میبیند. طبق مطالعهای که در سال ۱۴۰۴ توسط انجمن مدیریت منابع انسانی ایران انجام شد، ۴۷ درصد از مدیران اذعان کردند که ترجیح میدهند برای پستهای کلیدی، زنان بدون فرزند یا با یک فرزند را استخدام کنند.
وی افزود: این نگرش باید از طریق آموزش، قانونگذاری و فرهنگسازی تغییر کند. ما نیاز داریم که الگوی کار انعطافپذیر، دورکاری و ساعات کاری شناور را در بخشهای مختلف عادی و فرهنگسازی کنیم که مادر بودن، مانع موفقیت شغلی نیست بلکه نشانهای از مدیریت زمان و مسئولیتپذیری است.
به طراحی شهری و معماری متناسب با کودک توجهی نشده است
این پژوهشگر خانواده و جمعیت با اشاره به نقش محیط شهری و مسکن در تصمیمگیری برای فرزندآوری، خاطرنشان کرد: یکی دیگر از ابعاد کمتر بررسیشده، تناسب فضای شهری و مسکن با خانوادههای دارای فرزند است. میانگین متراژ واحدهای مسکونی ساختهشده در شهرهای بزرگ به ۸۵ متر رسیده است، که این عدد نسبت به سال ۱۳۹۵ که ۹۸ متر بود، کاهش قابل توجهی داشته است.
به گفته این پژوهشگر، در حالی که قانون جوانی جمعیت برای خانوادههای دارای فرزند، تسهیلات مسکن پیشبینی کرده، اما به موضوع طراحی شهری و معماری متناسب با کودک توجهی نشده است.
وی تأکید کرد: شهرها برای اتومبیل طراحی شدهاند نه برای کودکان؛ کمبود فضای بازی ایمن، پارکهای مناسب، مسیرهای پیادهروی با کالسکه و امکانات رفاهی برای خانوادهها، همه و همه باعث میشود که خانوادهها احساس کنند داشتن فرزند در شهر، زندگی را سختتر میکند.
کرمی تصریح کرد: نیاز داریم که شهرداریها را موظف کنیم در هر محله، حداقل یک پارک با استانداردهای ایمنی برای کودکان زیر ۶ سال، یک فضای بازی برای کودکان ۶ تا ۱۲ سال، و فضاهای تفریحی خانوادگی ایجاد کنند و این خواسته باید بخشی از ضوابط شهرسازی و نه یک امر اختیاری باشد.
سلامت باروری در فرهنگسازی کمتر مورد توجه بوده است
این پژوهشگر حوزه جمعیت و خانواده با بیان اینکه سلامت باروری یکی از ابعاد حیاتی است که در فرهنگسازی کمتر مورد توجه قرار گرفته، اظهار کرد: بر اساس آمار وزارت بهداشت حدود ۱۸ درصد از زوجها با مشکلات ناباروری مواجه هستند که این رقم در سالهای اخیر افزایش یافته است.
وی با تأکید بر اینکه تأخیر در ازدواج و فرزندآوری، یکی از عوامل اصلی این افزایش است، گفت: متأسفانه در جامعه ما فرهنگ معاینات پیش از ازدواج، آموزش سلامت باروری، و آگاهی از پنجره باروری محدود است|، بسیاری از زوجها سالها را صرف آماده شدن میکنند و زمانی که تصمیم به فرزندآوری میگیرند، با مشکلات باروری مواجه میشوند.
به گفته کرمی، در قانون جوانی جمعیت، درمان ناباروری رایگان شده اما هیچ برنامه فرهنگی برای آگاهیبخشی درباره حفظ سلامت باروری، اهمیت فرزندآوری در سنین مناسب و آموزش سبک زندگی سالم برای باروری وجود ندارد.
این پژوهشگر خانواده و جمعیت تاکید کرد: نیاز داریم که از طریق رسانه، فضای مجازی، مراکز بهداشت و دانشگاهها، بهصورت علمی و بدون تابو، درباره سلامت باروری صحبت کنیم، جوانان باید بدانند که باروری زنان بعد از ۳۵ سال و مردان بعد از ۴۰ سال کاهش مییابد و تأخیر بیش از حد، میتواند هزینههای سنگین روحی و مالی در پی داشته باشد.
کرمی با اشاره به یکی دیگر از ابعاد نادیدهگرفتهشده، گفت: در فرهنگ ما، فرزندپروری عمدتاً بهعنوان مسئولیت مادر تلقی میشود و نقش پدران به تأمین مالی محدود است. این نگرش، بار سنگینی بر دوش مادران قرار میدهد و یکی از دلایل عدم تمایل به فرزند بیشتر است.
به گفته وی، مطالعهای که در سال ۱۴۰۴ توسط پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم انجام شد، نشان داده است در خانوادههای ایرانی، مادران بهطور متوسط ۶.۸ ساعت در روز را صرف مراقبت از کودکان میکنند، در حالی که پدران تنها ۱.۳ ساعت در این امر مشارکت دارند.
این پژوهشگر حوزه جمعیت و خانواده تأکید کرد: قانون جوانی جمعیت، مرخصی زایمان پدران را به ۲۱ روز افزایش داده که این اقدام مثبت است اما کافی نیست. نیاز به یک تحول فرهنگی داریم که پدر را بهعنوان شریک اصلی در فرزندپروری تعریف کند نه فقط نانآور خانواده؛ این تحول فرهنگی باید از طریق رسانه، آموزش، و الگوسازی اتفاق بیفتد. باید سریالها، فیلمها و تبلیغات، تصویر پدران درگیر و فعال در مراقبت از کودکان را نشان دهند، همچنین نیاز است که در محیطهای کاری، فرهنگ مرخصی پدران و انعطافپذیری برای پدران شاغل عادی شود.
کرمی درباره راهکارهای عملیاتی برای پر کردن این خلأها اظهار کرد: اولین گام، تشکیل شورای عالی فرهنگسازی جوانی جمعیت با حضور نمایندگان وزارتخانههای فرهنگ و ارشاد، آموزش و پرورش، علوم، صداوسیما، سازمان تبلیغات اسلامی و فعالان فضای مجازی است. این شورا باید با بودجه مستقل و برنامههای مشخص، هماهنگی سیاستهای فرهنگی را در دستور کار قرار دهد.
به گفته این پژوهشگر، دومین راهکار، راهاندازی پویشهای ملی فرهنگسازی با رویکرد مثبت است که به جای ترساندن از کاهش جمعیت، بر مزایای داشتن فرزند، لذت خانواده بزرگ، و ارزشهای فرهنگی و دینی فرزندآوری تأکید کند.
وی تصریح کرد: این پویشها باید در فضای مجازی با استفاده از ظرفیت اینفلوئنسرها، تولید محتوای ویدئویی کوتاه، پادکستها و داستانهای موفقیت خانوادههای پرفرزند اجرا شود همچنین باید از ظرفیت شبکههای اجتماعی داخلی برای ایجاد چالشهای مثبت و جذاب استفاده کرد.
کرمی ادامه داد: سومین راهکار، اصلاح برنامههای آموزشی و گنجاندن درس «آمادگی برای زندگی خانوادگی» در دوره متوسطه و ارائه واحدهای درسی «مهارتهای والدینی» در دانشگاهها بهصورت اختیاری است، این دروس باید توسط متخصصان روانشناسی، جامعهشناسی و مشاوره خانواده تدریس شود.
راهکارهای ده گانه اقدام ملی در راستای اجرای قانون جوانی جمعیت
این پژوهشگر خانواده و جمعیت با اشاره به چهارمین راهکار، گفت: ایجاد صندوق حمایت از تولید محتوای فرهنگی جوانی جمعیت با بودجه سالانه حداقل ۵۰۰ میلیارد تومان برای حمایت از تولید سریال، فیلم، انیمیشن، بازی، کتاب و محتوای دیجیتال با موضوع ارزش خانواده و فرزندآوری ضروری است.
وی افزود: پنجمین راهکار، الزام دانشگاهها به ایجاد مهدکودک در محوطه دانشگاه، اختصاص خوابگاههای مخصوص دانشجویان متأهل با فضای مناسب برای کودک، و ارائه بستههای حمایتی ویژه برای دانشجویانی است که در دوران تحصیل فرزنددار میشوند.
کرمی تصریح کرد: ششمین راهکار، اصلاح فرهنگ سازمانی با الزام سازمانهای بالای ۱۰۰ نفر به تدوین و اجرای سیاستهای سازگار با خانواده شامل ساعات کاری انعطافپذیر، امکان دورکاری برای والدین، مهدکودک سازمانی، و ارزیابی مدیران بر اساس میزان حمایت از کارکنان دارای فرزند است.
به گفته وی، هفتمین راهکار، اصلاح ضوابط شهرسازی و الزام شهرداریها به رعایت استانداردهای “شهر دوستدار کودک” در تمام طرحهای توسعه شهری، شامل ایجاد فضاهای بازی ایمن، مسیرهای پیادهرو مناسب برای کالسکه، سرویسهای بهداشتی عمومی با امکانات تعویض پوشک، و مکانهای عمومی دوستدار کودک است.
این پژوهشگر حوزه جمعیت و خانواده با بیان هشتمین راهکار، گفت: راهاندازی برنامههای آموزشی سلامت باروری در مراکز بهداشت، مدارس، دانشگاهها و از طریق رسانه با رویکرد علمی و عاری از تابو، شامل آموزش حفظ سلامت باروری، اهمیت فرزندآوری در سن مناسب، و ارائه خدمات مشاوره قبل از ازدواج ضروری است.
وی افزود: نهمین راهکار، ایجاد جایزه ملی «خانواده نمونه» و «سازمان دوستدار خانواده» با پوشش رسانهای گسترده برای الگوسازی و تقدیر از خانوادههای پرفرزند موفق و سازمانهایی است که سیاستهای حمایت از فرزندآوری را بهخوبی اجرا کردهاند.
کرمی تصریح کرد: دهمین و مهمترین راهکار، همکاری با علمای دینی، مبلغان و مساجد برای فرهنگسازی دینی – فرهنگی درباره برکات فرزند و اهمیت آن از منظر دینی، با رویکرد امید و مثبتاندیشی نه ترساندن و تهدید است.
غفلت از ظرفیتها و مشارکت بخش خصوصی در فرهنگسازی
این پژوهشگر خانواده و جمعیت با اشاره به نقش صداوسیما، اظهار کرد: رسانه ملی باید یک برنامه جامع ۱۰ساله برای فرهنگسازی جوانی جمعیت تدوین کند که شامل تولید سالانه حداقل ۵ سریال، ۱۰ مستند، ۲۰ برنامه تلویزیونی و ۵۰ برنامه رادیویی با موضوع خانواده و فرزندآوری باشد.
به گفته وی، در این برنامهها باید خانوادههای پرفرزند موفق، مدلهای نقش مثبت، چالشها و راهحلهای عملی فرزندپروری و ارزشهای فرهنگی و دینی فرزندآوری بهصورت جذاب و امیدبخش ارائه شود.
کرمی ادامه داد: همچنین صداوسیما باید در برنامههای مختلف خود، از نمایش الگوهای ضد فرزندآوری مانند سبک زندگی لوکس و مصرفگرایانه بدون توجه به فرزند، خودداری کند و در عوض، سبک زندگی متعادل، خانوادهمحور و ارزشمدار را ترویج دهد.
وی با تأکید بر نقش بخش خصوصی، گفت: یکی از ظرفیتهای استفادهنشده، مشارکت بخش خصوصی در فرهنگسازی است؛ شرکتهای بزرگ میتوانند با حمایت مالی از تولید محتوا، برگزاری جشنوارهها و رویدادهای خانوادگی، و اجرای سیاستهای دوستدار خانواده در سازمان خود، نقش مؤثری ایفا کنند.
این پژوهشگر حوزه جمعیت و خانواده افزود: پیشنهاد میشود برای شرکتهایی که در حوزه حمایت از فرزندآوری و خانواده فعالیت میکنند، معافیتهای مالیاتی ویژه در نظرگرفته شود تا انگیزه بیشتری برای مشارکت داشته باشند.
کرمی با بیان اینکه یکی از کاستیهای جدی قانون جوانی جمعیت، نبود نظام ارزیابی و پایش دقیق است، افزود: ما نیاز داریم که شاخصهای مشخصی برای سنجش موفقیت سیاستهای فرهنگی تعریف کنیم و بهصورت سالانه، گزارش پیشرفت منتشر شود.
به گفته وی، این شاخصها باید شامل نرخ باروری تفکیک شده به استان و شهر، میانگین سن ازدواج، درصد ازدواجهای دانشجویی، نگرش جوانان نسبت به فرزندآوری، میزان محتوای مثبت تولیدشده و میزان مشارکت سازمانها در سیاستهای دوستدار خانواده باشد.
این پژوهشگر خانواده و جمعیت تأکید کرد: نیاز است که سالانه پیمایش ملی نگرشها و رفتارهای باروری انجام شود تا بتوانیم تغییرات را رصد کنیم و سیاستها را بر اساس یافتههای میدانی اصلاح کنیم.